Choć termin „kąpiele leśne” może się kojarzyć z nurtem medycyny alternatywnej, współczesne badania naukowe wskazują, że odpowiednio rozumiana ekspozycja na środowisko leśne może przynosić wymierne korzyści psychologiczne i fizjologiczne. I choć lasoterapia nie stanowi samodzielnej metody leczenia zaburzeń psychicznych, może być wartościowym elementem profilaktyki, a także uzupełnieniem standardowych form terapii.
Czym jest lasoterapia?
Termin „kąpiele leśne” wywodzi się z Japonii, gdzie w latach 80. XX wieku wprowadzono koncepcję shinrin-yoku jako element promocji zdrowia publicznego. Nie polega ona na intensywnej aktywności fizycznej ani turystyce leśnej. Istotą praktyki jest świadome przebywanie w lesie z wykorzystaniem wszystkich zmysłów – obserwowanie otoczenia, słuchanie dźwięków natury, odczuwanie zapachów, kontakt z podłożem i uważny, spokojny ruch. W odróżnieniu od zwykłego spaceru celem nie jest pokonanie określonego dystansu, lecz osiągnięcie stanu psychofizycznego wyciszenia poprzez kontakt z naturalnym środowiskiem.
Jak tłumaczy Marek Michalski, pojawiła się też nazwa „terapia leśna” (ang. forest therapy). „W niektórych krajach to dwa poziomy zaawansowania, a w innych dwie ścieżki: kąpiele są bardziej relaksacyjne i profilaktyczne, a terapia to forma interwencji terapeutycznej, będącej elementem oficjalnego systemu opieki zdrowotnej” – pisze w książce „Las na receptę”. Dlatego termin „kąpiele leśne” i „terapia leśna” lub po prostu „lasoterapia” nie są określeniami w pełni tożsamymi.
Najlepiej udokumentowanym efektem czy to kąpieli leśnych, czy to terapii leśnej jest redukcja napięcia psychicznego i lęku. Badania wskazują, że kontakt z lasem prowadzi do krótkoterminowej poprawy samopoczucia, a także zmniejszenia poziomu odczuwanego stresu i objawów lękowych. Efekty dotyczą zarówno osób zdrowych, jak i uczestników z podwyższonym poziomem stresu. Nieco słabsze, choć nadal istotne statystycznie dowody dotyczą wpływu na objawy depresyjne. Wyniki sugerują poprawę nastroju po sesjach kąpieli czy terapii.
Coraz częściej zwraca się również uwagę na korzystny wpływ kontaktu z naturą na procesy poznawcze. Środowisko naturalne sprzyja regeneracji uwagi, zmniejsza przeciążenie poznawcze i może poprawiać zdolność koncentracji po okresach intensywnego wysiłku umysłowego. Mechanizm ten opisuje teoria regeneracji uwagi, która znajduje potwierdzenie w licznych badaniach eksperymentalnych.
Mechanizmy działania
Korzystny wpływ lasu na zdrowie prawdopodobnie wynika z nakładania się kilku mechanizmów.
Pierwszym jest redukcja aktywności układu współczulnego odpowiedzialnego za reakcję stresową. W badaniach zaobserwowano obniżenie częstości akcji serca, spadek ciśnienia tętniczego i zmniejszenie poziomu kortyzolu po przebywaniu w środowisku leśnym. Potwierdza to Marek Michalski, pisząc: „Przebywanie w lesie obniża poziom hormonu stresu (kortyzolu)”.
Drugim mechanizmem jest ograniczenie nadmiernej stymulacji charakterystycznej dla środowiska miejskiego. Las dostarcza bodźców o umiarkowanym nasileniu, które angażują uwagę w sposób niewymagający ciągłego wysiłku poznawczego. Taki rodzaj percepcji sprzyja regeneracji zasobów psychicznych i poprawie samoregulacji emocjonalnej. Jak czytamy w książce „Las na receptę”: „Uważne słuchanie lasu pozwala nam się wyrwać z […] kręgu ruminacji i zaczyna być po prostu przyjemne. Stopniowo słyszymy coraz więcej i lepiej […]”.
Rozważany jest także udział lotnych związków organicznych wydzielanych przez drzewa, tzw. fitoncydów, mających działanie antybakteryjne, grzybobójcze i pierwotniakobójcze. Jak zauważa Marek Michalski: „Fitoncydy i inne związki tworzące tak zwany bioaerozol stymulują nasz układ immunologiczny. Zwiększają na przykład aktywność komórek antynowotworowych NK (ang. natural killers). Bakterie glebowe mycobacterium vaccae mają natomiast działanie antydepresyjne – dzięki nim wzrasta poziom serotoniny”.
Badania sugerują potencjalny wpływ fitoncydów na wybrane parametry odpornościowe i fizjologiczne, a choć w odniesieniu do zdrowia psychicznego nie można obecnie uznać ich za główny ani jednoznacznie potwierdzony mechanizm działania, to kontakt z naturą daje odczuwalną niemal natychmiast poprawę kondycji psychicznej.
Lasoterapia w praktyce psychologicznej
Mimo rosnącej liczby publikacji naukowych lekarze zachowują ostrożność. Większość badań ocenia efekty krótkoterminowe, często po pojedynczej lub kilku sesjach lasoterapii. Różnią się one również metodologią – długością interwencji, sposobem prowadzenia zajęć, charakterystyką uczestników czy stosowanymi narzędziami pomiarowymi.
Mimo to nie sposób nie zauważyć, że współczesna psychologia coraz częściej traktuje kontakt z naturą jako element interwencji wspierających dobrostan psychiczny. Kąpiele leśne czy lasoterapia mogą stanowić wartościowe uzupełnienie psychoterapii, szczególnie u osób doświadczających przewlekłego stresu, przeciążenia zawodowego czy obniżonego dobrostanu. „Prowadząc grupę, zazwyczaj zaczynam od ćwiczeń oddechowych, które pozwalają wyhamować ciałom i umysłom uczestników” – pisze w swojej książce Marek Michalski i dodaje: „Jesteśmy tylko my i las. Odbieramy go (świadomie i nieświadomie) wszystkimi zmysłami”.
Nic zatem dziwnego, że coraz więcej psychologów i psychoterapeutów wykorzystuje kontakt z naturą jako uzupełnienie klasycznych oddziaływań terapeutycznych. Szczególnie obiecujące wydaje się stosowanie kąpieli leśnych czy terapii lasem u osób:
- doświadczających przewlekłego stresu,
- zagrożonych wypaleniem zawodowym,
- pracujących w środowisku wysokiego obciążenia poznawczego,
- prowadzących siedzący tryb życia,
- zmagających się z obniżonym dobrostanem psychicznym.
Nie oznacza to jednak, że każda forma kontaktu z naturą będzie miała identyczny efekt. Znaczenie mają między innymi długość ekspozycji, jakość środowiska leśnego, poziom hałasu, bezpieczeństwo i indywidualne preferencje uczestnika.
Najlepiej udokumentowanym efektem kąpieli leśnych czy terapii lasem jest redukcja stresu psychicznego i lęku po ekspozycji na środowisko leśne. Takie efekty zaobserwowano zarówno u osób zdrowych, jak i u uczestników doświadczających przewlekłego napięcia psychicznego. Z psychologicznego punktu widzenia kąpiel czy terapia leśna to nie jest wyłącznie spacer. Istotnym elementem pozostaje ograniczenie bodźców charakterystycznych dla środowiska miejskiego i przejście z trybu ciągłej mobilizacji poznawczej do stanu uważnej obecności.
Wnioski
Kąpiele leśne czy terapia lasem są przykładami opartej na kontakcie z naturą interwencji, której skuteczność znajduje coraz silniejsze potwierdzenie w literaturze naukowej. Najbardziej przekonujące dowody dotyczą krótkoterminowego zmniejszenia poziomu stresu i lęku, jak również poprawy samopoczucia. Mniej jednoznaczne pozostają wyniki odnoszące się do leczenia depresji i innych zaburzeń psychicznych.
Z perspektywy współczesnej psychologii nie są to „cudowne metody”, lecz bezpieczne, niskobudżetowe i potencjalnie skuteczne narzędzia wspierające zdrowie (fizyczne i psychiczne). Ich największą wartością wydaje się możliwość uzupełniania standardowych oddziaływań terapeutycznych poprzez wykorzystanie naturalnych mechanizmów regeneracji psychofizycznej. Co więcej, w obliczu narastającego obciążenia stresem i postępującej urbanizacji kontakt z naturą może się stać jednym z najprostszych i najłatwiej dostępnych sposobów wspierania naszego dobrostanu.